-(X)k Ekinin Kılınış, Kiplik ve Çatı Kategorisindeki İşlevleri

Yazının tamamı için tıklayınız.

Türkçe ekler üzerine yapılan çalışmalarda işlevsel bakış açısının yeterince yaygınlaşmadığı görülmektedir. Bu nedenle eklerin çeşitli kullanımlarda hangi ölçütlere göre işlevler kazandığı, kök/gövdeye bağlandığı üzerinde yeterince tartışılan konulardan değildir. Ekler kök/gövdeye bağlanırken dil içi bir takım ölçütler belirmektedir. Özellikle fiilden isim yapan eklerde bu ölçütlerden birisi kılınıştır. Türkçe fiillerin kılınış türleri kendisine bağlanabilecek eklerin sınırını da çizmektedir. Bununla birlikte bu ekler kök veya gövdeye bağlandıktan sonra da kiplik ve çatı kategorisi başta olmak üzere bir takım anlamsal özellikler ortaya çıkmaktadır. Bu çalışmada Türkçenin en eski dönemlerinden bu yana aktif olarak kullanılan fiilden isim türetme işlevine sahip -(X)k eki ve bunun fiillere eklenirken hangi ölçüt(ler)e göre eklendiği konusu değerlendirilecektir. Bununla birlikte eklenmeyle ortaya çıkan bazı anlamsal değişimler incelenmiştir.

(…)

-(X)k eki ölçünlü Türkçede genellikle -mXş ekiyle paralel bir kullanım sahasına sahip gibi görünmektedir. Ancak kipsel değeri bakımından -mXş ekinden bazı durumlarda ayrılıklar gösterebilmektedir. Bazı kullanımlarında delile dayalılık bağlamında -mXş ekinden ayrılmaktadır. -mXş eki doğrudan delile dayalılık kipliği ve dolaylı delile dayalılık kipliği kategorisinde değerlendirilebilirken -(X)k yalnızca doğrudan delile dayalılık kiplikleri kategorisinde değerlendirilebilir.

-(X)k aynı zamanda çatı bakımından da işlev görmektedir. Ek semantik olarak edilgenlik bildirmektedir. Biçim olarak herhangi bir edilgenlik olmamasına rağmen -(X)k eki alan kelimelerin (ezilmiş~ezik, bozulmuş~bozuk, kırılmış~kırık vb.) semantik olarak edilgenlik bildirdikleri görülmektedir.

Türkçede eklerin fiil ya da isim cinsinden kök veya gövdelere eklenebilmeleri birçok nedene bağlıdır. Bununla birlikte eklenmeden sonra da bazı işlevler ortaya çıkmaktadır. Dolayısı ile Türkçede biçimbirimlerin tamamı çok yönlü bir bakış açısıyla işlevsel olarak değerlendirilmelidir.

• HİRİK, Erkan (2016). -(X)k Ekinin Kılınış, Kiplik ve Çatı Kategorisindeki İşlevleri, Türkbilig Türkoloji Araştırmaları Dergisi, Sayı 32, ss. 57-73.