Seyahatnâme’de Yer Alan Mahalli Morfolojik Unsurlar Üzerine

Yazının tamamı için tıklayınız.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi döneminin kültürü, tarihi, mimarisi, sosyolojik yapısı vb. hakkında bilgi veren bir eser olduğu gibi Seyyah’ın ince üslubu sayesinde döneminin dil kullanımı konusunda da önemli bilgileri günümüze aktaran bir eser konumundadır.

Evliyâ Çelebi, gerek dolaştığı yerlerde yaşayan halkların konuşma şekilleri ile ilgili doğrudan bilgi vererek gerekse de sokak satıcısından esnafına kadar meslek erbabının ağzını yansıtarak dönemin konuşma diline dair leksik ve morfolojik izleri eserinde incelikleriyle göstermiştir. Seyyahın döneminde yaşayan çeşitli grupların konuşma dillerini aktarması dönemin konuşma dilinin ne durumda olduğunu göstermesi bakımından önem arz etmektedir. Seyahatnâme’de görülen bu tür mahallî unsurlar, dönemde yaşamış olan tarihi ağızların da tanıklanmasına olanak tanımaktadır.

Bu çalışmada Evliyâ Çelebi tarafından döneminin konuşma özelliği olarak gösterilen ve mahallî özellikler arz eden morfolojik yapılar ele alınmış, bu yapılar üzerinden dönemin konuşma dili ile birlikte Evliyâ Çelebi’nin üslubu ve Seyahatnâme hakkında bazı görüşler bildirilmiştir.

(…)

Muhteva bakımından oldukça geniş bir yelpazeye sahip olan Seyahatnâme’nin morfolojik unsurlar bağlamında da bilgi veren bir eser olduğu aşikârdır. Gezip gördüğü yerleri aktarırken buralarda yaşayan insanların dilleri hakkında da bilgi verme gayreti bulunan Evliyâ Çelebi, başından geçen olaylar sırasında konuşan kişilerin dillerini yansıtırken de aynı gayreti göstermektedir. Seyyah, konuşmalarını aktardığı kişilerin yerel söyleyişlerini ses, biçim,  kelime ve cümle boyutunda aktarmıştır. Dolayısı mahallî morfolojik unsurlar başta olmak üzere yerel biçimlerle ilgili bilgilerin olması Seyahatnâme’yi dönemin konuşma diliyle birlikte ağız ve lehçelerinin anlaşılması için önemli bir eser hâline getirmektedir.

• HİRİK, Erkan, (2018). “Seyahatnâme’de Yer Alan Mahalli Morfolojik Unsurlar Üzerine”, Yeni Türkiye Türk Dili Özel Sayısı, Cilt I, Sayı 99, s. 240-248.