Morfolojik Tekrarlı Yapılar ve Kutadgu Bilig’deki İşlevsel Görünümü

Yazının tamamı için tıklayınız.

Düşüncenin dildeki yansımasını etkili duruma getiren, dilin ifade gücünü yükselten unsurlardan biri tekrarlı yapılardır. Tekrarlı yapılar, Türkçenin en eski dönemlerinden bugüne değin farklı biçimlerde ve farklı dil birlikleri ile birlikte kullanılarak dilin anlatım gücünün yazılı ve sözlü dilde etkili duruma gelmesini sağlamıştır. Dildeki derin yapıyı daha belirgin duruma getirmek, diğer bir deyişle anlama ve anlatıma güç katmakla birlikte özellikle manzum metinlerde ifadelere ezgisel bir katkı sağlayan tekrarlı yapılar, genelde leksik boyutta ele alınmaktadır. Oysaki tekrarlı yapıların leksik boyutunun dışında fonetik, morfolojik ve sentaktik türleri de bulunmaktadır. Örneğin, “Çocuk güle oynaya koşuyor.” gibi bir cümlede “güle oynaya” ifadesinin içerisinde fiil-zarf-fiil eki1 + fiil-zarf-fiil eki1 şeklinde bir yapı bulunmaktadır. Burada fiillerle birlikte morfolojik unsur olan zarf-fiil eklerinin de tekrarlandığı, [x1-A1]+[x2-A1] biçiminde bir yapının ortaya çıktığı görülmektedir. Bu tür yapılar tarafımızca morfolojik tekrarlı yapılar olarak adlandırılmaktadır.

Türkçenin bugünkü yüzey ve derin yapısının anlaşılabilmesi için dil tarihinde yer alan eserleri ve onların anlamsal derinliklerini incelemek gerekir. Toplumun, kültürün ve bu bağlamda dilin geçmişini en iyi yansıtan eserlerden biri Kutadgu Bilig’dir. İlk dönem Türkçe İslâmî eserlerden Kutadgu Bilig, tekrarlı yapılar bağlamında oldukça çeşitli örnekler sunmaktadır. “oḳıġan bitigen”, “törütgen igiḍgen keçürgen”, “açıġlı toḍuġlı”, “buzuġlı yorıtımaġlı”, “ağırlap uluglap” gibi örneklerde yer alan morfolojik tekrarlı yapılar, metinde ses bakımından ahengi sağlamakla birlikte anlamsal sınır çizme bağlamında görev yapmaktadır. Bu çalışmada fonetik, leksik, morfolojik ve sentaktik tekrarlı yapıların oldukça sık kullanıldığı Kutadgu Bilig, morfolojik tekrarlı yapılar özelinde ele alınacaktır. Bununla birlikte bu yapıların işlevsel görünümü incelenecektir.

(…)

Kutadgu Bilig’in vezinli bir metin olması tekrarlı yapıların metinde sıkça kullanılabilir olmasına olanak tanımaktadır. Çünkü gerek nazım dilinin etkisi gerekse vezne uyma gayreti, metnin inşası esnasında tekrarlı yapıların kullanımını mümkün kılmıştır. Morfolojik tekrarlı yapılar da bu özellikle kelime sonlarında yer aldıklarından metin içerisinde fonetik ahenge doğrudan katkıda bulunmaktadır.

Kutadgu Bilig’de bilgi vermek temel amacı oluşturmaktadır. Metindeki bu amaç ile tekrarlı yapıların işlevi örtüşmektedir. Gerçekten de iletilerek kalıcı olması istenen bilginin kalıcılığını sağlamak, onun tekrar edilmesiyle gerçekleştirilebilir. Morfolojik tekrarlı yapılar da bu bilginin vurgulanmasına olanak tanımaktadır.

• HİRİK, Erkan (2019). “Morfolojik Tekrarlı Yapılar ve Kutadgu Bilig’deki İşlevsel Görünümü”, Yeni Türkiye, Sayı 105, s. 180-196.