Burjuvazi rasyonalizmle kiliseyi devirdi. Fakat, şimdi  burjuvazinin karşısına işçi sınıfı dikiliyor. Şimdi akıl işçi sınıfının rehberi. Nassların düşmanı dâima akıldır. Fakat burjuvazi müdâfaaya geçti hemen, mistisizme sarıldı. Tekrar orta çağın karanlıklarına döndü. İşçi sınıfı da sanayileşme sayesinde burjuvazinin prensiplerini yıkacaktır. Haliyle işçi sınıfı materyalist olacaktır. Devraldığı mîrâs da, dinsizlik ve müesses nizâma karşı olmak.
Bizde ise durum daha değişik: Bizde (ise) dinsizlik içtimaî bir sınıfın bayrağı değildir. Dinsizlik, burjuvazinin bize soktuğu bir kazıktır. Osmanlı dîne dayanır, yükselmemiz de din sayesindedir. İslâmiyet akılla beraberdir, reddetmez aklı. Bizde devrilecek bir sınıf da yok. Batı’nın anladığı mânâda rasyonalizm, akılcılık bizi yıkar. Batı burjuvazisi, kendisi mistisizme sığınırken bizi rasyonalizmle baş başa bıraktı.

Cemil Meriç ile Sohbetler- Halil Açıkgöz